Doğu Anadolu Bölgesinin Genel Özellikleri

Bölge, doğusunda Gürcistan, Ermenistan, Nahçıvan, İran ve güneyinde Irak sınırından başlayıp, Anadolu'nun ortalarına doğru daralarak uzanır. Yüzölçümü en geniş olan coğrafi bölgemizdir (Türkiye topraklarının yaklaşık %20'sini kaplar). Yüzölçümünün çok geniş olmasına karşılık nüfusu azdır. (1990
yılı nüfus sayımına göre 5.213.000). Bu yüzden burası nüfus yoğunluğu bakımından en tenha bölgemizdir.
Bölgenin en önemli doğal özelliği yüksek ve engebeli olmasıdır Dağ sıraları arasında yüksek düzlükler yer alır. Bu düzlükler Fırat'ın kolları Karasu ve Murat ile Hazar denizine dökülen Kura ve Araş ırmakları tarafından derin şekilde parçalanmıştır. Bölgenin kuzeyinde batıdan doğuya doğru uzanan Çimen, Kop, Allahuekber ve Yalnızcam Dağları vardır. Bu dağlar Karadeniz ve Doğu Anadolu Bölgeleri arasındaki sınırı çizer. Ortadaki, Mercan Dağları ile Karasu ve Araş Dağları, Ağrı Dağı'na kadar uzanan ikinci sırayı oluşturur. Güneydeki üçüncü sırayı ise, Güneydoğu Torosları oluşturur. Van Gölü'nün kuzeyinde ve batısında, kuzeydoğu-güneybatı yönlü bir kırık çizgisi üzerinde dizilmiş olan sönmüş yanardağlar bulunur. Bunlar: Ağrı Tendürek, Süphan ve Nemrut dağlarıdır. Güneydoğu Torosların kuzeyinde Elbistan, Malatya, Elaziğı, Bingöl, Muş, Van Gölü, Başkale, Yüksekova gibi ovalar ve havzalar yeralır. Daha kuzeyde ise Erzincan, Tercan, Aşkale, Erzurum, Pasinler, Horasan, Kağızman, Iğdır ovaları sıralanır. Bölgedeki platolar ise, Mercan Dağları güneyindeki Tunceli platoları, kuzeydoğuda Erzurum-Kars platoları ile Van Gölü çevresinde bulunan platolardır. Bölgede yer alan göllerin başlıcaları; Van,Erçek, Çıldır, Hazar (Gölcük) ve Nazik gölleridir. Van Gölü, Türkiye'nin en büyük gölünü oluşturur. Bölgenin denizlerden uzak ve yüksek olması nedeniyle, şiddetli bir kara iklimi hüküm sürer. Kış mevsimi uzun ve çok soğuktur. Yurdumuzun en soğuk yeri bölgenin kuzeydoğu köşesidir. Burada zaman zaman sıcaklık -40 derecenin altına düşer. Kar örtüsü 3-4 ay yerde kalır. Yaz mevsimi ise kısa ve serin geçer. Karasal iklimden dolayı, bölgenin doğal bitki örtüsü bozkırdır. Sadece yüksek dağların yağış alan yamaçlarında, ormanlara rastlanır. Erzurum-Kars platolarında doğal bitki örtüsü çayırdır. Bu bölgemiz akarsular bakımından zengindir. Fırat, Dicle, Kura ve Aras ırmakları, bölgeden kaynağını alır ve yurdumuz sınırları dışında denizlere ulaşır. Türkiye'nin en büyük enerji potansiyeline sahip akarsular burada yer alır. Fırat ırmağı üzerinde inşa edilmiş Keban ve Karakaya barajları yurdumuzun elektrik ihtiyacının çok önemli bir bölümünü karşılar. Yerşekilleri ve iklimin olumsuz etkileri nedeniyle endüstri çok az gelişebilmiş, iş olanakları sınırlı kalmıştır. İnsanlar, iş bulabilmek amacıyla buradan diğer bölgelere göç etmektedir. Bölge halkının geçiminde en büyük pay hayvancılığa aittir. Otlakların geniş alanlar kaplaması, tarım ve endüstrinin sınırlı kalması halkı, hayvancılığa yöneltmiştir. Bölgede bulunan başlıca yeraltı kaynakları, demir, kurşun, çinko, linyit, krom ve bakırdır Bölgede nüfusu 100.000'i aşan birkaç şehir vardır. Başlıcaları, Malatya, Erzurum ve Elazığ'dır.

Bölgenin Bölümleri
Doğu Anadolu Bölgesi, doğal şartlar ve beşeri özellikler dikkate alınarak dört bölüme ayrılır.
1. Yukarı Fırat Bölümü,
2. Erzurum-Kars Bölümü
3. Yukarı Murat-Van Bölümü,
4. Hakkari Bölümü'dür.

Yukarı Fırat Bölümü:

Doğu Anadolu Bölgesi'nin batı kesimini oluşturan, en büyük bölümüdür. Fırat nehri kaynağını ve kollarını buradan aldığı için bölüme, Yukarı Fırat Bölümü adı verilmiştir. Kuzeyde, Kuzey Anadolu Dağları'nın iç sıraları (Çimen ve Kop Dağları ), güneyde ise Güneydoğu Toroslar sınırını oluşturur. Bu iki dağ sırası arasında Elbistan, Malatya, Elazığ ve Muş ovaları yer alır. Ayrıca, Mercan (Munzur) Dağlarının kuzeyinde Erzincan ve Tercan ovaları bulunur. Bölümün başlıca akarsuyu Fırat'tır. Fırat'ın iki büyük kolu olan Karasu ve Murat, burada yeralan Keban Baraj Göl'ünde birleşir. Bölümün iklimi karasaldır. Burada yazlar, bölgenin doğusu ve kuzeydoğusuna göre daha sıcak, kışlar ise daha az soğuk geçer. En yağışlı mevsim ilkbahardır. Doğal bitki örtüsü bozkırdır. Bölümde, toprakların verimli ve iklimin elverişli olması sebebiyle tarım önem kazanmıştır. Buralarda tahıl, şeker pancarı ve baklagil yetiştirilir. Ayrıca sebze, meyve, pamuk ve tütün ekimi de yapılır. Bağlık alanlar da önemli bir yer tutar. Bölümde nüfusun çoğu ova kenarlarındaki yerleşim merkezlerinde toplanmıştır. Yerleşim merkezlerinin en büyüğü Malatya'dır. Bir tarım, endüstri ve ticaret merkezi olan şehir, önemli yolların kavşağında yer alır. Bölümün diğer önemli şehri Elazığ'dır. Elazığ ovasının kenarında kurulmuştur. Bu şehrimizde ferrokrom işletmeleri ve bazı endüstri kuruluşları vardır. Elazığ-Maden'de bakır çıkarılır ve buradaki fabrikada işlenir. Elbistan-Afşin yakınında zengin linyit yatakları bulunur. Burada bir termik elektrik santrali kurulmuştur. Bitlis, bölümün güneyinde bulunan diğer bir yerleşim merkezidir. Kaliteli tütünüyle ünlüdür. Bölümün kuzeyinde yer alan Erzincan, Doğu Anadolu'yu İç Anadolu'ya bağlayan kara ve demiryolu üzerinde kurulmuştur. Bingöl, Tunceli ve Divriği, bölümün diğer önemli yerleşim merkezleridir Divriği ve Hekimhan'da demir madeni vardır. Çinko, kurşun ve kaya tuzu bölümün diğer önemli madenleridir.

Erzurum-Kars Bölümü:

Bu bölüm, Doğu Anadolu Bölgesi'nin kuzeydoğu köşesinde yer alır. Bölüm,güneyde Karasu-Aras Dağları, kuzeyde ise Kop, Allahuekber ye Yalnızçam Dağları ile çevrelenmiştir. Bölümün büyük kısmını kaplayan platolar, genellikle volkanlardan çıkan akıcı lâvların yüzeye yayılması ve bunların akarsularla parçalanması sonucu oluşmuştur. Aşkale, Erzurum, Pasinler, Kağızman ve Iğdır başlıca ovalarıdır, önemli akarsuları Araş ve Kura ırmaklarıdır. Erzurum-Kars Bölümü yurdumuzun en soğuk kesimidir. Burada şiddetli bir kara iklimi etkilidir. Kışlar uzun ve soğuk geçer. Kısa süren yaz mevsimi serin ve yağışlıdır. Yaz yağışlarına bağlı olarak otlakların geniş alanlar kaplaması, halkı hayvancılığa yöneltmiştir. Daha çok büyükbaş hayvancılık yapılır. Bölümde, tarım ikinci sırayı alır. Zaten tarıma elverişli topraklar azdır. Bölümün en çukur ve en sıcak yeri olan Iğdır Ovası'nda tahıl, şeker pancarı, çeşitli meyve ve sebzelerle, pamuk yetiştirilir.Yüksekliği fazla olan ova ve platolarda ise genellikle tahıl tarımı yapılır. Nüfusun çoğunluğu, verimli ovaların kenarlarında toplanmıştır. Erzurum 1. Dünya Savaşı yıllarında düşman işgalinden çok zarar görmüşse de Cumhuriyet Dönemi'nde hızla gelişmeye başlamış, bölgenin en büyük şehri olmuştur. Anadolu'yu İran'a bağlayan Trabzon-İran transit yolu buradan geçer. Erzurum'un, Kurtuluş Savaşı nın başarıya ulaşmasında (23 Temmuz 1919 Erzurum Kongresi) önemli bir yeri vardır. Bölümün diğer önemli yerleşim merkezi, sınır şehri olan Kars'tır. fiehirde hayvan ürünlerinin işlendiği endüstri kuruluşları vardır. Iğdır ve Ardahan birer ilçe iken, 1992 yılında il olmuşlardır. Diğer başlıca yerleşim merkezleri, Sarıkamış, Kağızman, Pasinler ve Aralık'tır. Bölümün önemli yeraltı kaynakları linyit, manganez, kayatuzu ve oltu taşıdır,

Yukarı Murat-Van Bölümü:
Bu bölüm, bölgenin doğu kesiminde bulunur. Fırat ırmağının önemli bir kolu olan Murat'ın yukarı çığırı ve Van Gölü çevresini kapsar. Kuzeyde Karasu-Aras Dağları, güneyde ise Güneydoğu Toroslar tarafından sınırlanmıştır. Bölümün ortasında kuzeydoğu- güneybatı yönünde uzanan Ağrı, Tendürek, Süphan ve Nemrut Dağları vardır. Bunlar bir çizgi boyunca yükselen sönmüş yanardağlardır (Ağrı Dağı 5137 m. yükseltisiyle yurdumuzun en yüksek dağıdır). Bu dağ dizisi, bölümü iki parçaya ayırmıştır. Yukarı Murat ve Van gölü iki ayrı havzadır. Van gölünün suları dışarıya akmaz. Bu nedenle kapalı havzadır ve suları sodalıdır. Göl, Nemrut volkanından çıkan lavların, büyük bir çukurluğun önünü tıkamasıyla oluşmuştur. Türk-İran demiryolu ulaşımı, bu göl üzerinden feribotla sağlanmaktadır. Bölümün en büyük şehri Van'dır. Burası aynı zamanda bölümün endüstri merkezidir. Muş, bölümün batısında kendi adını taşıyan ovanın kenarında yer almıştır. Van Gölü çevresinde, Ahlat ve Erciş gibi tarihi çok eskilere dayanan yerleşim merkezleri vardır. Ayrıca Ağrı, Başkale ve Malazgirt, bölümün diğer başlıca şehirlerindendir. Malazgirt'in Türk tarihinde önemli bir yeri vardır. 1071'de yapılan Malazgirt Meydan Savaşı ile Anadolu'nun kapısı Türklere açılmıştır. Bölümde halkın en önemli gelir kaynağını hayvancılık oluşturur. Daha çok büyükbaş hayvancılık yapılır. Beslenen hayvanlann önemli bir bölümü komşu ülkelere ihraç edilir. Bölümdeki endüstri kuruluşlarının başlicalan şeker (Muş, Ağrı, Erciş) ve yem fabrikalarıdır.

Hakkâri Bölümü:

Yurdumuzun güneydoğu köşesini kapsayan, çok dağlık ve engebeli bir yerdir. Bölümdeki dağlar, Güneydoğu Torosları'nın doğu uçlarıdır. Bunlara Hakkâri Dağları adı verilir. Türkiye'nin ikinci yüksek noktası olan Uludoruk (Reşko Tepesi), buradaki Buzul (Cilo) Dağları üzerinde bulunur (Uludoruk 4168 m.). Düzlüklerin çok az olduğu bölümde 2000 metre yükseltisiyle Yüksekova buradaki tek ovadır. Dicle'nin kolları olan Büyük Zap ve Hezil (Habur) çayları burada bulunur. Bölümde şiddetli bir kara iklimi hüküm sürer. Kışlar uzun ve bol kar yağışlıdır. Yüksek yerlerdeki kalıcı karlar, buzulların oluşumuna yol açmıştır. Çok az yer kaplayan vadi tabanlarında tahıl ve çeltik yetiştirilir. Bölümün başlıca geçim kaynağını hayvancılık oluşturur. Arıcılık da önemli bir geçim kaynağıdır. Hakkâri Bölümü, Türkiye'nin en tenha yerlerinden biridir. En büyük yerleşim merkezleri Hakkâri ile 1990 yılında il merkezi olan fiırnaktır.. Bölümde endüstri, doğal şartların elverişsizliği nedeniyle gelişmemiştir. Son yıllarda devlet tarafından yapılan yatırım ve teşviklerle gelişme süreci hızlanmıştır. Bölümün başlıca yeraltı kaynağı, fiırnak'taki zengin asfaltit yataklarıdır. Doğu Anadolu Bölgesi Ekonomi Haritası Türkiye'deki koyun ve keçinin 1/5'i, sığırın 1/4'ü bu bölgede beslenir. Malatya kaysısı ülke içinde ve yurt dışında satılan başlıca tarım ürünüdür.

Türkiye Ekonomisindeki Yeri

Doğu Anadolu Bölgesi'nin iklim şartları ile yeryüzü şekilleri tarım, endüstri ve ulaşım yönünden olumsuz sonuçlar doğurur. Ancak bölge akarsular bakımından büyük bir potansiyele sahiptir. Bu akarsular üzerinde irili ufaklı çok sayıda baraj planlanmıştır. Bunlardan bir kısmı tamamlanmış, bir kısmının da yapımı devam
etmektedir.Bölge sınırları içinde bulunan Keban ve Karakaya barajları, Türkiye elektrik üretiminin önemli bir kısmını sağlamaktadır. Afşin-Elbistan çevresindeki zengin linyit yataklarından çıkarılan kömürler buradaki
termik santralde değerlendirilerek elektrik üretilmektedir. Bu da ülke ekonomisine önemli bir katkı sağlar. Bölge halkının başlıca geçim kaynağı olan hayvacılığın, Türkiye ekonomisinde önemli bir yeri vardır. Bölgedeki yeraltı kaynaklarının yurt ekonomisine önemli katkıları olmaktadır. Bakırın %50'si, demirin %35'i, kromun %33'ü, linyitin %10'u ve manganezin %35'i bu bölgeden sağlanır.

Türkiye Turizmindeki Yeri

Doğu Anadolu Bölgesi doğal güzellikleri ve tarihi eserleriyle turizm için önemli bir potansiyele sahiptir. Ağrı Dağı çoğu kişinin ilgisini çekmektedir. Nemrut Dağı üzerinde bulunan krater gölü, bölgenin turistik değerleri arasındadır. Van Gölü ve çevresinde bulunan Nazik, Erçek ve Balık Gölleri birer tabiat güzelliğidir.
Van Gölü içinde bulunan Akdamar Adası turistlerin ilgisini çekmektedir. Tunceli'den geçen Munzur çayı ile Tendürek Dağı'ndan çıktıktan sonra şelâleler oluşturarak Van Gölü'ne dökülen Muradiye (Bendimahi ) çayı uzaklardan gelen turistlerin uğrak yerleridir. Munzur Vadisi Milli Parkı (Tunceli) temiz doğal çevre içinde berrak ve buz gibi akarsuları ile hem dinlenmek hem de alabalık avlamak için ideal bir yerdir. Bölgede özellikle Selçuklu ve Osmanlı eserleri oldukça fazla bulunur. Bunlar; han, hamam, kümbet (Ahlat), cami, kervansaray, köprü ve su yolu gibi yapılardır. Doğubeyazıt yakınındaki İshakpaşa Sarayı 18.yüzyılda yapılmıştır. Erzurum, yakınındaki Palandöken Dağları'nın kış sporlarındaki önemi giderek artmaktadır. .